LABINDALAWANG TAON NAKULONG ANG TIYO KO. SA ARAW NG PAGLAYA NIYA, AKO LANG ANG NAGLAKAS-LOOB NA MAGBIYAHE NG HALOS 700 KILOMETRO PARA SUNDUIN SIYA…
BAHAGI 1
Labindalawang taon.
Sa loob ng labindalawang taon, walang kahit isang miyembro ng pamilya ko ang bumanggit sa pangalan ng Tiyo kong si **Ramon** nang walang halong pagkasuklam.
Sa bahay namin, para bang binura na ang pangalan niya.
Kapag may nagtatanong tungkol sa kanya, maikli lang ang sagot ni Mama.
“**Isipin mo na lang na wala na siya.**”
Isang buwan bago matapos ang sentensiya niya, tumawag sa bahay ang isang opisyal mula sa **Bureau of Corrections**.
Si Mama ang unang sumagot.
Nakaupo ako noon sa sala nang biglang magbago ang ekspresyon niya nang marinig ang pangalan ni Ramon.
“**Hindi namin siya susunduin.**”
Malamig ang kanyang boses.
“Pakiusap, huwag na ninyo kaming tawagan.”
Agad niyang ibinaba ang telepono.
Makalipas ang ilang minuto, bina-block na niya ang numero.
Kinabukasan, sinubukan ng opisyal na tawagan si **Tita Lorna**.
Simple lang daw ang dahilan.
Malayo raw ang kulungan.
Hindi raw maganda ang kanyang kalusugan.
Pero alam kong hindi iyon totoo.
Noong nakaraang linggo lamang, nagbakasyon siya sa **Boracay** kasama ang kanyang mga kaibigan.
Ang sumunod na tawag ay napunta sa pinsan kong si **Bianca**.
Abala siya noon sa pagpili ng wedding gown.
Sinadya pa niyang i-speaker ang telepono para marinig ng lahat.
“**Kung uuwi siya, sino ang magpapapasok sa kanya sa bahay?**”
“Kapag nalaman ng pamilya ng mapapangasawa ko na may tiyuhin akong bagong nakalaya sa kulungan, ano na lang ang mangyayari sa kasal ko?”
Tahimik sa kabilang linya nang ilang segundo.
Pagkatapos, marahang nagsalita ang opisyal.
“Hindi naman po humihingi ng kahit ano si Ginoong Ramon.”
“Gusto lang niyang malaman kung may pamilya pa bang sasalubong sa kanya.”
Mahinang tumawa si Bianca.
“**Wala.**”
“Sabihin ninyo sa kanya na humanap na lang siya ng paraan.”
Natapos ang tawag.
Walang sinuman ang nakaramdam ng awa.
Sa halip, kumuha si Mama ng isang plato ng prutas at iniabot kay Bianca habang nakangiti.
“Tama ka.”
“Huwag na nating hayaang bumalik siya.”
“Sapat na ang kahihiyang idinulot niya sa pamilya.”
Tumango ang lahat.
Nagsalitan sila sa pagsasalita na para bang isang estranghero ang pinag-uusapan nila.
Sabi nila, winasak daw ni Tiyo Ramon ang negosyo ng pamilya.
Sabi nila, tumakas daw siya dala ang pera.
Sabi nila, buong pamilya raw ang nagdusa dahil sa kanya.
Paulit-ulit kong narinig ang mga salitang iyon mula noong labing-anim na taong gulang ako.
Pero may isang bagay na kakaiba.
Sa tuwing pinag-uusapan nila ang nakaraan, **walang sinumang nagpapaliwanag kung ano talaga ang nangyari.**
Isang bagay lang ang lagi nilang inuulit.
“**Karapat-dapat siya sa lahat ng nangyari sa kanya.**”
Pinili kong manahimik.
Hindi dahil naniniwala ako sa kanila.
Kundi dahil mula pagkabata, kilala ko si Ramon bilang isang ganap na ibang tao.
—
Namatay ang tatay ko noong elementarya pa lamang ako.
Mula noon, si Tiyo Ramon ang pinakamadalas dumalaw sa amin.
Palagi siyang may dalang paborito kong pagkain.
Minsan, **siomai at mami**.
Minsan naman, mainit na **pandesal at tsokolate**.
Kapag nahuhuli ang bayad sa tuition ko, palihim niya iyong inaayos.
Nang matanggap ako sa isang magandang senior high school sa Maynila, siya ang naghatid sa akin gamit ang luma niyang kotse.
Napakalakas ng ulan noong araw na iyon.
Ibinigay niya sa akin ang nag-iisang kapote niya.
Samantalang siya, basang-basa sa buong biyahe.
Malinaw pa rin sa alaala ko ang ngiti niya.
Ang ngiti ng isang taong palaging nagsasabi:
“**Mag-aral ka nang mabuti. Abutin mo ang pinakamataas mong pangarap. Huwag mong tularan kaming mga matatanda na puro pagtatalo ang alam.**”
Pagkalipas lamang ng ilang buwan…
**Inaresto siya.**
At mula noong araw na iyon, parang pinilit ng buong pamilya ko na burahin ang lahat ng mabubuting alaala tungkol sa kanya.
Minsan, humingi ako ng permiso kay Mama para dalawin siya.
Mariin niya akong tinanggihan.
“**Kapag pinuntahan mo siya, huwag ka nang umuwi rito.**”
“Isipin mong hindi na kita anak.”
Mula noon, hindi ko na muling binanggit ang pangalan ni Ramon sa bahay.
Pero palihim, sa loob ng maraming taon, nakapagsulat ako sa kanya ng ilang liham.
Hindi ko nga alam kung nakarating ba ang mga iyon sa kamay niya.
—
Nang gabing iyon, matapos ang usapan tungkol sa pagkakakulong ni Ramon, bumalik ang lahat sa paghahanda para sa kasal ni Bianca.
Nagtawanan sila.
Pinag-usapan ang dekorasyon.
Ang catering.
Ang reception.
Pati ang honeymoon.
Para bang walang isang taong malapit nang makalaya mula sa kulungan…
**nang walang kahit isang tahanang naghihintay sa kanya.**
Bago ako pumasok sa kuwarto, tinawag ako ni Mama.
“**Elena.**”
Lumingon ako.
“Kapag tumawag siya sa iyo…”
“**Huwag kang makialam.**”
“Ang taong minsang nagpahiya sa pamilya natin ay hindi karapat-dapat bigyan ng pangalawang pagkakataon.”
Marahan akong tumango.
“Opo, Ma.”
Pumasok ako sa kuwarto.
Isinara ko ang pinto.
Pagkatapos, binuksan ko ang pinakailalim na drawer ng aking study table.
Doon ay may isang maliit na kahong gawa sa kahoy na iniwan ng yumaong Lola.
Ilang taon ko na iyong hindi binubuksan.
Pero nang gabing iyon, hindi ko alam kung bakit bigla kong naisipang tingnan ang laman nito.
May ilang lumang litrato sa loob.
Mga larawan ng pamilya noong panahong madalas pa kaming magkakasama.
Sa isang larawan, buhat ako ni Tiyo Ramon sa kanyang balikat habang nasa isang pista kami sa **Quiapo**.
Napangiti ako.
Pero unti-unting nawala ang ngiti ko nang makita ko ang isang lumang sobre na hindi ko pa kailanman nakita.
Binuksan ko iyon.
May ilang photocopy ng mga bank transfer.
**Malalaki ang halaga.**
At lahat ng perang iyon ay ipinadala sa mga pangalan na kilalang-kilala ko.
Mama.
Tita Lorna.
Maging ang ama ni Bianca.
Nanginginig ang kamay ko.
Ang petsa ng mga transfer ay ilang linggo lamang bago maaresto si Tiyo Ramon.
Binaligtad ko ang susunod na papel.
May kasulatan ng utang.
May mga resibo ng bayad.
At may sulat-kamay ni Lola.
**“Sinabi ni Ramon na huwag na huwag itong ipaalam sa mga bata.”**
Biglang bumilis ang tibok ng puso ko.
Kung totoong nagnakaw si Tiyo Ramon ng pera ng kumpanya…
**Bakit bago siya maaresto, napakarami niyang perang ipinadala sa pamilya namin?**
Bakit biglang nabayaran ang mga utang ng lahat?
Bakit lalo pang gumanda ang buhay ng pamilya namin sa mga sumunod na taon?
Sunod-sunod na tanong ang umikot sa isip ko.
Tumingin ako sa kalendaryo.
**Bukas ng umaga.**
Alas nuwebe.
Opisyal nang makakalaya si Tiyo Ramon.
Hindi na ako nag-isip nang matagal.
Binuksan ko ang navigation app sa cellphone ko.
Halos **700 kilometro** ang layo ng kulungan mula sa amin.
Halos sampung oras ang biyahe.
Agad akong naglagay ng ilang damit sa maliit kong maleta.
Pinuno ko ang tangke ng sasakyan.
Bumili ako ng ilang lata ng kape sa isang convenience store na bukas pa.
Eksaktong hatinggabi nang umalis ako ng bahay.
Wala akong sinabi kahit kanino.
Dalawang oras pa lang ang biyahe ko nang sunod-sunod na mag-vibrate ang cellphone ko.
Si Mama.
Sinundan ni Tita Lorna.
Pagkatapos, si Bianca.
Wala ni isa sa kanila ang sinagot ko.
Makalipas ang ilang minuto, may pumasok na mensahe.
**“Kung totoong pinuntahan mo si Ramon para sunduin siya, huwag ka nang bumalik sa bahay na ito.”**
Napapikit ako sandali.
Huminga nang malalim.
Inilapag ko ang cellphone sa passenger seat.
Pagkatapos, bahagya kong diinang muli ang silinyador.
Hindi ko pa alam kung ano talaga ang nangyari labindalawang taon na ang nakalipas.
Pero sa unang pagkakataon sa buong buhay ko…
Pakiramdam ko, may napakalaking sikreto ang buong pamilya ko.
At ang kuwentong paulit-ulit nilang ikinukuwento sa loob ng labindalawang taon…
ay maaaring isang kasinungalingang pinagkasunduan nilang lahat.Nakarating ako sa pintuan ng pasilidad eksaktong alas-otso y medya ng umaga. Masakit ang aking likod sa mahabang biyahe, ngunit hindi ko iyon pinansin. Sa bawat minutong lumilipas habang nakatayo sa labas ng napakalaking gate ng kulungan, bumibilis ang tibok ng aking dibdib.
Bumukas ang maliit na pinto sa tabi ng bakal na gate. Lumabas ang isang lalaki.
Lumalaylay ang kanyang lumang kamiseta, manipis na ang puting buhok, at bahagyang nakakuba habang hawak ang isang plastic bag ng kanyang iilang gamit. Malayong-malayo sa matipunong tiyuhin na nagbubuhat sa akin noong bata pa ako.
“Tiyo Ramon…” marahan kong tawag.
Natigilan siya. Dahan-dahan siyang tumingin sa akin, pilit na inaalam kung sino ang nakatayo sa harap niya. Nang makilala niya ang aking mukha, biglang nanubig ang kanyang mga mata. Nanginginig ang kanyang mga labi habang dahan-dahang lumalapit.
“Elena?” pabulong niyang sabi. “Anong… bakit ka nandito? Malayo ang biyahe mula sa Maynila.”
Hindi ako nakapagsalita. Agad ko siyang nifakap nang mahigpit. Naramdaman ko ang pag-salo ng kanyang mga braso sa akin at ang tahimik na pag-iyak ng isang taong labindalawang taong pinagkaitan ng pagmamahal ng pamilya.
“Walang gustong pumunta, Tiyo,” direkta kong sinabi habang kumakalas sa yakap. “Pero nakita ko ang mga resibo at sulat ni Lola bago ako umalis. Tiyo, sabihin mo sa akin ang totoo. Ikaw ba talaga ang nagnakaw?”
Napayuko si Tiyo Ramon. Umupo kami sa isang bench sa gilid ng kalsada habang iniaabot ko sa kanya ang mainit na kape at ang folder ng mga dokumento na dinala ko.
Tinitigan niya ang sulat-kamay ni Lola at napabuntong-hininga.
“Hindi ako nagnakaw, Elena,” panimula niya sa basag na boses. “Ang tatay mo, si Mama, at si Tita Lorna… sila ang tunay na nagkamali sa negosyo. Nabaon sila sa napakalaking utang sa mga maling tao. Nang mamatay ang tatay mo, sa akin naipasa ang lahat ng banta. Wala na kaming maipambayad.”
Look na tinitigan ako ni Tiyo Ramon. “Ako ang nagprisintang umako ng lahat ng kasalanan para sa pamilya. Kinuha ko ang pananagutan sa bankrupt na kumpanya para hindi sila makulong at para makakuha ng insurance settlement na ipinamahagi ko sa kanila bago ako sumuko. Ang tanging hiling ko lang noon kay Lola at sa mga kapatid ko… siguraduhing makakapag-aral ka.”
Tumatakbo ang luha sa aking mga pisngi. Ang taong itinakwil, ikinahiya, at ginawang demonyo ng buong pamilya ay siya palang nagsakripisyo ng kanyang kalayaan para buhayin silang lahat.
“Ginawa nilang dahilan ang pangalan mo para pagtakpan ang sarili nilang kapabayaan,” sabi ko nang may halong galit at pait. “At ngayon, may kapalaluan pa silang ipagkait sa’yo ang pagbabalik.”
Huminga ako nang malalim, kinuha ang kanyang lumang plastic bag, at inilagay sa compartment ng aking kotse. Pinagbuksan ko siya ng pintuan sa passenger seat.
“Elena, saan tayo pupunta?” tanong niya nang may pag-aalinlangan. “Sabi mo ayaw nila akong makita. Ayokong makasira sa buhay mo.”
“Hindi tayo magmamakaawa sa kanila, Tiyo,” ngumiti ako habang pinupunasan ang aking mga luha. “Pupunta tayo sa kasal ni Bianca ngayong hapon. Oras na para ibalik ko sa kanila ang katotohanang ibinaon nila nang labindalawang taon—at sisiguraduhin kong sa harap ng lahat ng bisita, malalaman ng mundo kung sino ang tunay na bayani at sino ang mga tunay na nakinabang sa iyong pagdurusa.”
Pumaling si Tiyo Ramon sa akin, at sa unang pagkakataon sa loob ng higit isang dekada, nakakita ako ng pag-asa sa kanyang mga mata habang umaandar ang aming sasakyan pabalik ng Maynila.